Fundacja"POLSKA W EUROPIE"

Szkic ten poświęcam dziejom pewnej, mało znanej obywatelskiej inicjatywy. Ogarnęła ona – w swoim czasie – wysoce doborowe grono niezależnych polskich intelektualistów, naukowców, ekspertów i publicystów – politologów i polityków – żywotnie zainteresowanych rozwojem stosunków międzynarodowych. Prawdziwy obraz tych stosunków w Europie i w całym świecie nie był wówczas ani tematem publicznych analiz, ani przedmiotem powszechnej jasnej orientacji. Dla niezależnej opinii publicznej nie było jasne również miejsce Polski w Europie oraz pozycja Polski wobec rozwijającego się procesu integracji europejskiej. Nie było więc oczywiste określenie polska racja stanu.

Inicjatywa o której opowiadam, przechodząc przez różne etapy, przyczyniła się m.in. do powstania i rozwoju w Polsce Polskiej Rady Ruchu Europejskiego. Charakterystyka tych etapów wskazuje na pewną typowość procesu i na jego polską specyfikę.

Inicjatywa, w której wielu z nas bezpośrednio uczestniczyło, a która – jak sądzę – była w Polsce pierwszą tego typu i brzemienną w dalsze konsekwencje niezależną formą studiów nad Europą i nad miejscem Polski w Europie, sięga połowy lat osiemdziesiątych.

Czas po zakończeniu stanu wojennego umożliwiał działania i gromadzenie ludzi dobrej woli i wysokich kompetencji, którzy nie chcieli już dłużej biernie czekać. Czas ten sprzyjał zorganizowanym próbom przygotowania oczekiwanych przemian polityczno-ustrojowych, których nieuchronność była oczywista, ale których daty były całkowicie nieokreślone. Warunkiem tych przemian i ich elementem organicznym musiało być – rzecz jasna – osiągnięcie własnej faktycznej suwerenności w sferze międzynarodowej, której Polska od czasu II wojny światowej była pozbawiona. Do centralnych problemów, które wymagały analizy, należało miejsce Polski w Europie – z uwzględnieniem zarówno specyfiki naszego położenia geopolitycznego między Rosją a Niemcami, poza obszarem dotychczasowej integracji europejskiej, jak i zagadnień związanych z przebiegiem procesu samej integracji.

Podstawowa potrzeba podjęcia analiz i studiów nad Europą i nad Wspólnotami Europejskimi była więc pozadyskusyjna.

Niezbędna wobec tego stała się próba zorganizowania – w warunkach nielegalności – poważnego, niezależnego zespołu polityczno-eksperckiego, który podjąłby systematyczne studia nad polityką międzynarodową oraz miejscem i rolą Polski w tej polityce. Taką właśnie próbą, o nieprzypadkowej nazwie własnej, było stworzone przez nas na przełomie lat 1985/1986 Konwersatorium "Polska w Europie". Od samego początku opierało się ono na takich zasadach, jak: selektywność doboru stałych uczestników na podstawie kryteriów kompetencji i zaufania – systematyczność regularnych spotkań o charakterze seminaryjnym (zagajanych z reguły referatami) – hermetyczność tych spotkań (zebrania całkowicie zamknięte), a także całkowita dyskrecja koleżeńska (również w obrębie środowisk opozycyjnych).

Zasady te dały dobre rezultaty. Przede wszystkim sama inicjatywa spotkała się od razu z wielkim zainteresowaniem zaproszonych osób, zarazem zaś z wielką gościnnością otwartego i tolerancyjnego duszpasterstwa parafii św. Trójcy na warszawskim Powiślu, z naszym nieocenionym protektorem, ks. Markiem KILISZKIEM. Konwersatorium skupiło ponad pięćdziesięciu stałych uczestników, którzy w większości spotykali się – w okresie blisko pięcioletnim – w dwutygodniowym rytmie sobotnich zebrań. Osoby te: naukowcy, publicyści i pisarze, politolodzy i politycy, reprezentowały wysokie kwalifikacje zawodowe, a równocześnie, przy niemałych zróżnicowaniach ideowo-politycznych, zdecydowane postawy moralne.

Wśród bardziej aktywnych stałych uczestników Konwersatorium wymieńmy tu przede wszystkim następujące nazwiska: Wojciech ADAMIECKI, Andrzej AJNENKIEL, Halina BORTNOWSKA, Leon BÓJKO (†), Stefan i Roma BRATKOWSCY, Oskar CHOMICKI, Jacek CZAPUTOWICZ, Paweł CZARTORYSKI (†), Andrzej DRAWICZ (†), Hanna DYLĄGOWA, Kazimierz DZIEWANOWSKI (†), Akos ENGELMEYER, Wanda FALKOWSKA (†), Andrzej FRISZKE, Bronisław GEREMEK, Wojciech GIEŁŻYŃSKI, Jan GÓRSKI (†), Andrzej GRAJEWSKI, Jan GROSFELD, Artur HAJNICZ, Jerzy HOLZER, Jerzy JARUZELSKI, Jerzy JASIŃSKI (†), Ryszard KAPUŚCIŃSKI, Marek KARP, ks. Marek KILISZEK, Wacław KOC (†), Katarzyna KOŁODZIEJCZYK, Grzegorz KOSTRZEWA-ZORBAS, Andrzej KRASIŃSKI (†), Eligiusz LASOTA (†), Tomasz ŁUBIEŃSKI, Tadeusz MAZOWIECKI, Jerzy MIKKE (†), Jacek MOSKWA, Jan OLSZEWSKI, Janusz REITER, Jerzy REGULSKI, Ernest SKALSKI, Zygmunt SKÓRZYŃSKI, Jan STRZELECKI (†), Adam STRZEMBOSZ, Klemens SZANIAWSKI (†), Jacek SZYMANDERSKI, Anna SZYMAŃSKA, Andrzej SZCZYPIORSKI (†), Krzysztof ŚLIWIŃSKI, Ryszard TURSKI, Wojciech WIECZOREK, Andrzej WIELOWIEYSKI, Stefan WILKANOWICZ, Kazimierz WÓYCICKI, Jacek ŻAKOWSKI.

Lista powyższa, daleka od wyczerpania, nie obejmuje bardziej sporadycznych uczestników i gości krajowych i zagranicznych, jak: Zbigniew BRZEZIŃSKI (Waszyngton), Wanda GAWROŃSKA (Rzym), Stanisława GRABSKA (Warszawa), Bohdan HORYŃ (Kijów), Andrzej KAWCZAK (Montreal), Andrzej KORBOŃSKI (Los Angeles), Krzysztof KOZŁOWSKI (Kraków), Aleksander MATEJKO (Edmonton), Jan NOWAKJEZIORAŃSKI (Waszyngton), Andrzej STELMACHOWSKI (Warszawa), Leopold UNGER (Bruksela), Bolesław WIERZBIAŃSKI (Nowy Jork), Jacek WOŹNIAKOWSKI (Kraków) i wielu innych.

Przewodnicząc od początku zajęciom tego zespołu – przez cały czas korzystałem z ogromnie sprawnej pomocy sekretarza Konwersatorium, którym był ówczesny młody student teologii Zbigniew NOSOWSKI.

W latach 1986 – 1989 przeprowadzono w ramach Konwersatorium łącznie około osiemdziesięciu zebrań seminaryjnych poświęconych najważniejszym i najbardziej aktualnym problemom sytuacji międzynarodowej Polski, Europy i świata. Materiały z dyskusji publikowane były w wydawanych w tzw. szarym obiegu Zeszytach.

Końcowym akordem tego etapu było zorganizowane w 1989 r. – po blisko dwuletnich przygotowaniach – w krakowskim klasztorze OO. Dominikanów i w podkrakowskim Tyńcu u OO. Benedyktynów czterodniowe międzynarodowe seminarium nt. "Europa Środkowa: iluzja czy szansa". Wzięło w nim udział około pięćdziesięciu wybitnych ekspertów z Zachodu oraz około trzydziestu wybranych uczestników z Europy Środkowej i Wschodniej. Dyskutowane wówczas idee i wnioski miały wyprzedzić o parę lat późniejsze koncepcje polityków polskich, węgierskich, czeskich i słowackich, które doprowadziły do powstania tzw. Grupy Wyszehradzkiej.

Na początku tego samego 1989 r. powstał przy Konwersatorium samodzielny Klub im. Kajetana Morawskiego, grupujący związanych z tym środowiskiem frankofonów. Organizował on Spotkania Francja – Polska. Korzystając z gościnności Piwnicy Artystycznej Wandy WARSKIEJ i Andrzeja KURYLEWICZA, zainteresowani intelektualiści, artyści, politycy i dyplomaci z obydwu krajów prowadzili dyskusje nad problemami ważnymi dla wzajemnych stosunków Polski i Francji.

Dobór stałych uczestników Konwersatorium "Polska w Europie" miał się sprawdzić po historycznym przełomie roku 1989, w ostrym egzaminie przyspieszenia politycznego w najnowszych dziejach Polski. Spośród osób w nim działających wyłoniło się m.in. dwóch premierów, kilku przewodniczących (i wiceprzewodniczących) parlamentu, sześciu ambasadorów, wielu posłów i senatorów oraz szereg wybitnych reprezentantów rozwijającego się życia publicznego Trzeciej Rzeczypospolitej.

Z grona kilkudziesięciu stałych uczestników Konwersatorium rekrutowali się m.in. niektórzy członkowie Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ "Solidarność". Wielu uczestniczyło w obradach "Okrągłego Stołu". Wielu stało się członkami ekip politycznych odradzającego się państwa.

Dziś, z piętnastoletniej perspektywy, jest wyraźnie widoczne, że Konwersatorium "Polska w Europie" stanowiło w naszym kraju pierwszy w tej skali i tej trwałości ośrodek systematycznych analiz i studiów politycznych nad problematyką międzynarodową i europejską. Jego elitarny z założenia charakter stwarzał sprzyjające warunki dla efektów poznawczych oraz przyszłych koncepcji programowych, tak jak jego wielośrodowiskowa genealogia dawała podstawy do szerokiego weryfikowania, w ramach systematycznych dyskusji, przedstawianych tez.

W przekonaniu większości uczestników Konwersatorium studia nasze prowadziły do zarysowania kanonu głównych kierunków przyszłej polityki zagranicznej kraju, po oczekiwanym odzyskaniu przez Polskę pełnej suwerenności.

Po czerwcowych wyborach do parlamentu w 1989 r., powstaniu nowego Sejmu i pierwszego po II wojnie światowej Senatu oraz powołaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego zmieniły się całkowicie warunki działalności osób związanych z Konwersatorium "Polska w Europie".

Przełom polityczny doprowadził do wyłonienia się nowych inicjatyw i nowych struktur organizacyjnych, stanowiących bezpośrednią kontynuację dotychczasowych doświadczeń Konwersatorium. Zrozumiałe też było, że kiedy wybrany w wolnych wyborach Senat RP uznał za niezbędne powołanie do życia ośrodka ekspercko-studyjnego w sprawach polityki zagranicznej, zwrócił się właśnie do Konserwatorium. W oparciu o doświadczenia Konwersatorium i spośród jego uczestników powołano do życia senacki Ośrodek Studiów Międzynarodowych. Ze względu na rolę i znaczenie tej nowej instytucji parlamentarnej w ciągu jej circa 5-letniej egzystencji towarzyszącej kształtowaniu się polityki zagranicznej Trzeciej Rzeczypospolitej, słuszne wydaje się przypomnienie składu personalnego Ośrodka, podlegającego zmianom. Nominację na dyrektora otrzymał Artur HAJNICZ, zaś w składzie pierwszego zespołu pracowników – ekspertów znaleźli się Tadeusz CHABIERA, Jacek CZAPUTOWICZ, Kazimierz DZIEWANOWSKI, Wojciech LAMENTOWICZ i Zygmunt SKÓRZYŃSKI.

W 1990 r. Ośrodek zatrudnił dodatkowo Eligiusza LASOTĘ oraz (spoza starego zespołu Konwersatorium "PwE") – Jerzego Marka NOWAKOWSKIEGO i Rafała WIŚNIEWSKIEGO.

Wkrótce potem do bezpośredniej współpracy w służbie zagranicznej zaproszeni zostali przez MSZ: Jacek CZAPUTOWICZ, Wojciech LAMENTOWICZ oraz Kazimierz DZIEWANOWSKI, opuszczając tym samym – wszyscy trzej – zespół Ośrodka.

Ostatnią zmianą w tym zespole było przekazanie funkcji dyrektora Ośrodka przez Artura HAJNICZA Jerzemu Markowi NOWAKOWSKIEMU oraz dołączenie do jego składu Wojciecha ZAJĄCZKOWSKIEGO i Pawła ZIÓŁKA, jak również – pozaetatowo – Oskara CHOMICKIEGO i Andrzeja GRAJEWSKIEGO. Dodajmy, że istotną rolę w pracach OSM, poza konsultantami, grał również jego paroosobowy Sekretariat.

Ośrodek SM w krótkim czasie od otwarcia stał się miejscem niezależnych analiz stosunków międzynarodowych, konsultacji parlamentarnych, kontaktów, spotkań i rozmów w skali krajowej i międzynarodowej.

Działalność OSM w strukturze Senatu RP nie ograniczała się tylko do pola parlamentarnego. OSM współpracował także ze strukturami rządu i Kancelarii Prezydenta, z partiami politycznymi, a także z placówkami naukowymi i instytutami spraw międzynarodowych w kraju i za granicą. Ośrodek szybko stał się jedną z najpoważniejszych w Polsce pozaakademickich placówek zajmujących się systematycznie węzłowymi problemami polityki zagranicznej.

Do zadań OSM w Senacie należało prowadzenie prac badawczych i studialnych, organizowanie konferencji i spotkań konsultacyjnych w sprawach dotyczących polityki międzynarodowej oraz działalności Polski na arenie międzynarodowej, ze szczególnym uwzględnieniem naszych działań na rzecz integracji z NATO i Unią Europejską. Systematycznie opracowywano w nim ekspertyzy dotyczące stosunków międzynarodowych i stanowiska Polski w wielu sprawach jej polityki zagranicznej.

Zebrania seminaryjne Konwersatorium, które w formie nielegalnych spotkań zakończyły się w drugiej połowie 1989 r., były w Ośrodku kontynuowane w postaci tzw. zebrań konsultacyjnych. Organizowane od grudnia 1989 r. co kilka tygodni na terenie Senatu RP przez Ośrodek SM wspólnie z Konwersatorium "PwE", a później z Fundacją "PwE" (po jej formalnym powołaniu do życia), z udziałem kilkudziesięciu przedstawicieli środowisk politycznych: parlamentarnych i rządowych, dyplomatów, ekspertów i publicystów, zebrania te poświęcone były analizie aktualnych problemów związanych z polską polityką zagraniczną, ze stosunkami międzynarodowymi, a w szczególności z europejskimi i euroatlantyckimi procesami integracyjnymi. Do roku 1995, kiedy to usunięto Ośrodek ze struktury Kancelarii Senatu, zorganizowano w salach parlamentu łącznie około pięćdziesięciu dużych sesji. Materiały z tych sesji publikowane były w szesnastu kolejnych Zeszytach "Polska w Europie", wydawanych przez Ośrodek (wspólnie z Fundacją "Polska w Europie") w rytmie mniej więcej 3 – 4 miesięcznym. Zeszyty poświęcone były i są najważniejszym problemom polskiej polityki zagranicznej, sytuacji w Europie i w świecie.

Zeszytom tym towarzyszyły oddzielne wydawnictwa Ośrodka pt. "Dokumenty i materiały", a w latach 1994 – 1995 również wychodzący co kilka tygodni biuletyn "Bezpieczeństwo Europejskie".

Na początku roku 1995 Ośrodek Studiów Międzynarodowych przestał być częścią Kancelarii Senatu i przez pewien czas funkcjonował – pod tą samą nazwą – jako organizacja pozarządowa, korzystając z gościnności Polskiej Fundacji im. Roberta Schumana.

Inicjatywą równoległą do senackiego Ośrodka, lecz zrealizowaną nieco później, było formalne utworzenie przez byłych uczestników Konwersatorium Fundacji "Polska w Europie". Do grona fundatorów, którzy 8 marca 1990 r. podpisali odpowiedni akt, należeli: Andrzej AJNENKIEL, Halina BORTNOWSKA, Stefan BRATKOWSKI, Jacek CZAPUTOWICZ, Paweł CZARTORYSKI, Kazimierz DZIEWANOWSKI, Artur HAJNICZ, Andrzej KAWCZAK, Zygmunt SKÓRZYŃSKI, Franciszek SOBIESKI i Janusz ZIÓŁKOWSKI.

W zespole znalazły się osoby reprezentujące najważniejsze w tym czasie instytucje i stowarzyszenia, prezesi Towarzystw Naukowych: Socjologicznego i Historycznego oraz odnowionego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, przewodniczący senackiej Komisji Spraw Zagranicznych, wiceprzewodniczący Kongresu Polonii Kanadyjskiej, członkowie ówczesnego Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ "Solidarność", a także doradcy i eksperci Senatu RP.

Celem Fundacji było i jest propagowanie kulturalnej, społecznej i gospodarczej jedności Europy oraz działanie na rzecz przezwyciężenia podziału kontynentu, ze szczególnym uwzględnieniem pełnego uczestnictwa Polski w strukturach europejskich i euroatlantyckich.

Dzięki pomocy niemieckiej Fundacji im. Konrada Adenauera udało się uruchomić kilka oddzielnych programów służących temu celowi. Wymieńmy tu przede wszystkim program "Europa wobec perspektywy zjednoczenia", prowadzony przez Zygmunta SKÓRZYŃSKIEGO. Był on realizowany, od chwili powstania Fundacji, poprzez organizowanie cyklu zamkniętych konwersatoriów lub kameralnych zebrań seminaryjnych, poświęconych kluczowym problemom związanym z procesami integracji europejskiej. Równolegle organizowano bardziej otwarte konferencje dotyczące wybranych zagadnień międzynarodowych. Z reguły referaty wprowadzające powierzane były i są ekspertom, a uczestnicy – dobierani pod kątem ich kompetencji z różnych (poza skrajnymi) środowisk politycznych i naukowych. Materiały ze spotkań publikowane są w wydawnictwach własnych Fundacji oraz w Zeszytach "Polska w Europie".

Odmiennym zakresem działalności był realizowany w pierwszych latach samodzielnego funkcjonowania Fundacji program "Świadomość europejska Polaków". Opierał się on na założeniu, że warunkiem partnerstwa Polski z krajami Unii Europejskiej jest niwelowanie barier politycznych, ekonomiczno-cywilizacyjnych, ustawodawczych, a przede wszystkim barier narosłych w świadomości społeczeństw obu stron podzielonej do niedawna Europy. Program ten, prowadzony przez kompetentny zespół socjologów pod kierownictwem Elżbiety SKOTNICKIEJ-ILLASIEWICZ, obejmował przede wszystkim krytyczną analizę materiałów z ponad trzydziestu badań socjologicznych, obserwowanie aktualnych przemian świadomości europejskiej Polaków i formułowanie diagnoz, wniosków praktyczno-politycznych, edukacyjnych itp. Obok serii seminariów, spotkań i publikacji podjęto próbę koordynowania działań w tym zakresie na terenie całej Polski, połączoną z poszukiwaniem odpowiednich partnerów, również w innych krajach postkomunistycznych.

Duże znaczenie miał oddzielny program Fundacji "Stosunki polsko-niemieckie", realizowany poprzez organizowanie – wspólnie z zainteresowanymi organizacjami niemieckimi (jak Fundacja im. Adenauera, Instytut Goethego, Akademia Europejska w Berlinie, Federacja Domów Europejskich i inne) – seminariów i konferencji poświęconych tej problematyce. Uczestniczyli w nich wybitni eksperci polscy i niemieccy. Materiały z sesji były również publikowane w Studiach Fundacji. W ramach tego programu m.in. przyjmowano grupy gości z Niemiec w Polsce oraz organizowano wyjazdy polskich grup studyjnych (głównie młodych nauczycieli) do Niemiec.

Łączyło się to z innymi programami edukacyjnymi Fundacji. Program "Szranki szkolne", przeznaczony dla młodych nauczycieli – głównie historii – obejmował comiesięczne seminaria, na których omawiano tematy dotyczące integracji europejskiej i miejsca Polski w Europie. Realizowano też program "Warsztaty Dziennikarskie Młodych", obejmujący kurs podstawowy oraz cykl spotkań seminaryjnych i redakcyjnych skupionych wokół miesięcznika "Polis". Miesięcznik ten był redagowany bezpośrednio przez młodzież. Wydawała go Fundacja wspólnie z Instytutem Studiów Politycznych PAN, a później również z Helsińską Fundacją Praw Człowieka.

W roku 1994, dzięki pomocy Funduszu Współpracy Unii Europejskiej PHARE – Democracy, wymienione programy edukacyjne przekształciły się w nowy, bardziej kompleksowy program "Sieć Polis", skupiony wokół miesięcznika o tej nazwie. W jego ramach zrealizowano kilka tzw. warsztatów przeznaczonych dla uczestników olimpiad szkolnych, kandydatów na studia prawnicze i do zawodów opiekuńczych, uczestników młodzieżowych klubów europejskich itp.

Rozmiary i zakres tego programu edukacyjnego w połączeniu z trudnościami organizacyjnymi, lokalowymi i finansowymi Fundacji – skłoniły Zarząd Fundacji i kierownika programu Halinę BORTNOWSKĄ do podjęcia decyzji o jego usamodzielnieniu, co nastąpiło na przełomie 1995 i 1996 r.

Pierwsze przemiany polityczne w parlamencie III Rzeczypospolitej, które miały miejsce na przełomie 1993 i 1994 r., wyraziły się nieosiągnięciem porozumienia między nowym prezydium parlamentu a zespołem senackiego Ośrodka Studiów Międzynarodowych, następnie zaś ostatecznym zamknięciem Ośrodka, na początku 1995 r. Tym samym przestała istnieć naturalna baza organizacyjna, kadrowa i lokalowa naszej Fundacji, wywodząca się z historycznych korzeni i ideowych tradycji Konwersatorium "Polska w Europie".

Dzięki pomocy bliskich nam organizacji społecznych (w tym Fundacji im. Batorego) naszej Fundacji udało się w 1994 r. uzyskać i przystosować do własnych potrzeb nowy lokal położony w wyjątkowo dogodnym punkcie Warszawy, na placu Unii Lubelskiej, w bliskim sąsiedztwie takich instytucji, jak Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Urząd Rady Ministrów i Kancelaria Premiera.

Warunki te wykorzystano, by powołać do życia fundacyjny "Klub Stosunków Międzynarodowych", skupiający wąskie, dość elitarne grono zainteresowanych tą dziedziną kompetentnych ekspertów, dyplomatów, politologów i polityków.

Wprowadzony wówczas system stałych, systematycznych zamkniętych zebrań dyskusyjnych, poświęconych aktualnym stosunkom międzynarodowym, zajął miejsce poprzednich wspólnych konwersatoriów Fundacji "PwE" oraz Ośrodka Studiów Międzynarodowych (tzw. zebrań konsultacyjnych).

W ciągu kilkunastu miesięcy roku 1994 oraz na początku 1995 odbyło się łącznie około dwudziestu zebrań Klubu z udziałem czołowych polityków i ekspertów z kraju i zagranicy. Wśród uczestników i gości tych spotkań wymienić należy takie osoby jak: A. ANANICZ, T.G. ASH, H. BORTNOWSKA, St. BRATKOWSKI, T. CHABIERA, J. CZAPUTOWICZ, J. DOWGIAŁŁO, A. DRAWICZ, K. DZIEWANOWSKI, J. GAC, P. GRUDZIŃSKI, A. HAJNICZ, A. HARASIMOWICZ, E. SKOTNICKA-ILLASIEWICZ, M. KARASIŃSKA-FENDLER, K. KOŁODZIEJCZYK, o. A. KOPROWSKI, A. KORBOŃSKI, M. KOZŁOWSKI, E. LASOTA, J. ŁUKASZEWSKI, T. ŁUBIEŃSKI, M. MORAWSKI, J.M. NOWAKOWSKI, J.ONYSZKIEWICZ, A. POTWOROWSKI, St. PUZYNA, J. SARYUSZ-WOLSKI, Z. SKÓRZYŃSKI, A. STRZEMBOSZ, P. SZCZEPAŃSKI, W. SULIMIRSKI, T. de VIRION, L. UNGIER, W. WIECZOREK, A. WIELOWIEYSKI, M. WODZIŃSKA-WALICKA, K. WÓJCICKI i inni.

W połowie 1995 r., dzięki gościnności zainteresowanej tą współpracą Fundacji "Centrum Prasowe ds. Europy Środkowo-Wschodniej", udało się reaktywować tradycyjne dla naszej Fundacji duże, interdyscyplinarne konwersatoria politologicze, których organizacją zajęła się Fundacja "Polska w Europie" wspólnie z Polską Radą Ruchu Europejskiego. Zaczął się nowy etap działalności naszej Fundacji, który w tym kształcie kontynuowany jest do dzisiaj.

Reaktywowanie konwersatoriów skłoniło organizatorów do wyraźniejszego określenia roli i funkcji samego fundacyjnego Klubu Stosunków Międzynarodowych, działającego w dalszym ciągu niezależnie od innych form aktywności Fundacji. Równocześnie pogarszające się warunki materialne (wzrost opłat czynszowych) skłoniły Zarząd Fundacji do ponownej zmiany lokalu i do przyjęcia zaproszenia ze strony Towarzystwa Przyjaciół Warszawy, by prowadzić nasze zebrania klubowe w zabytkowym pomieszczeniu TWP na Starym Mieście w Warszawie.

Zmianie lokalu i charakteru Klubu towarzyszyła zmiana omawianej tematyki. Potrzeba podejmowania w nim tematów bardziej ogólnych czy różnych kwestii międzynarodowych o bardziej zasadniczym charakterze, w połączeniu ze zdecydowanie bardziej diagnostycznym charakterem spotkań samego konwersatorium, jak również dotychczasowa praktyka klubowa spowodowały przyjęcie zasady, że miejsce to służy do omawiania wybranych problemów współczesnego świata, współczesnej Europy i współczesnej Polski, w zróżnicowanym zawodowo i politycznie gronie zaproszonych gości.

W nowych warunkach i nowym miejscu zebrania fundacyjnego Klubu odbywały się rzadziej niż poprzednio oraz w szerszym niż dawniej gronie, z udziałem ekspertów, zapraszanych w zależności od omawianego tematu.

Zmodyfikowanie tematyki spotkań wyraziło się – przykładowo – w takich tytułach referatów i zebrań, jak np.

"Żydzi – Polacy – Chrześcijanie. W poszukiwaniu porozumienia" (25 V 1999).

W nowej formule Klubu odbyło się kilkanaście takich zebrań; ich materiały były później publikowane. W związku z zapotrzebowaniem polskiej opinii publicznej na wiedzę informacyjno-analityczną szczególny nacisk kładziono na tematy dotyczące aktualnych problemów narodowych czy krajowych.

W ostatnich latach, w okresie przełomu stulecia (tysiąclecia) dużą aktywność dyskusyjną zaczęły wykazywać świeżo powstałe, młodsze od Fundacji "PwE" organizacje, fundacje i inne stowarzyszenia społeczne. Widzimy jednak niewątpliwą potrzebę kontynuacji zebrań organizowanych przez nasz Klub.

Omówione działania wpłynęły też na uruchomienie specjalnego programu Fundacji, którego głównym celem było działanie na rzecz instytucjonalnego wprowadzenia Polski do Międzynarodowego Ruchu Europejskiego. Działania te, wspierane częściowo z Brukseli i Strasburga, a realizowane przy pomocy organizacyjnej ówczesnego Ośrodka Studiów Międzynarodowych Senatu, wymagały dotarcia z jednej strony do miarodajnych przedstawicieli wielu organizacji, stowarzyszeń, klubów itp. działających w różnych miejscach Polski na rzecz integracji europejskiej, z drugiej zaś – do szeregu wybitnych reprezentantów polskiego życia publicznego w polityce, nauce, kulturze i dyplomacji o zdecydowanej orientacji prointegracyjnej. Doprowadziło to, w listopadzie 1992 r., do powołania do życia – przez trzydziestu pięciu członków założycieli – stowarzyszenia pod nazwą Polska Rada Ruchu Europejskiego, które dwa miesiące później zostało członkiem Międzynarodowego Ruchu Europejskiego.

Na liście członków założycieli Polskiej Rady Ruchu Europejskiego znaleźli się: Waldemar BOHDANOWICZ (Łódź), ks. Adam BONIECKI (Rzym), Tadeusz CHABIERA (Warszawa), Stanisław DEMBIŃSKI (Toruń), Aleksander GIEYSZTOR (Warszawa), Stanisław GROCHOLSKI (Bruksela), Andrzej HARASIMOWICZ (Warszawa), Maria KARASIŃSKA-FENDLER (Łódź), Jerzy KŁOCZOWSKI (Lublin), Andrzej KOMAR (Poznań), Mikołaj KOZAKIEWICZ (Warszawa), Jan KUŁAKOWSKI (Bruksela), Jerzy ŁUKASZEWSKI (Paryż), Aleksander MAŁACHOWSKI (Warszawa), Artur MIĘDZYRZECKI (Warszawa), Jerzy MIKUŁOWSKI-POMORSKI (Kraków), Maciej MORAWSKI (Paryż), Józef OLEKSY (Warszawa), Jerzy PIETRUCHA (Katowice), Eugeniusz PIONTEK (Warszawa), Jacek PURCHLA (Kraków), Jerzy REGULSKI (Strasburg), Jacek SARYUSZ-WOLSKI (Warszawa), Elżbieta SKOTNICKA-ILLASIEWICZ (Warszawa), Zygmunt SKÓRZYŃSKI (Warszawa), Zofia SOKOLEWICZ (Warszawa), Jacek SZERER (Wałbrzych), Edward WENDE (Warszawa), Andrzej WIELOWIEYSKI (Warszawa), Jacek WOŹNIAKOWSKI (Kraków).

W pełni usamodzielniona organizacyjnie i prawnie Polska Rada Ruchu Europejskiego, po zakończeniu spraw statutowych, dokooptowaniu ponad stu nowych członków spośród czołowych działaczy organizacji proeuropejskich i wybranych osobistości polskiego życia publicznego oraz uzyskaniu wstępnego wsparcia finansowego ze strony zainteresowanych instytucji, rozpoczęła szerszą działalność w kilku dziedzinach, które wymagają szczegółowego omówienia w innym miejscu.

Stwierdzić jedynie należy, że praktyczne doświadczenia PRRE, związane ze zróżnicowanymi potrzebami i oczekiwaniami ze strony odmiennych kręgów i grup społecznych, różniących się wiekiem, wykształceniem, zawodem, miejscem zamieszkania itd., doprowadziły stopniowo do wysoce zróżnicowanej polityki programowej. Dodajmy, że polityka ta warunkowana była i jest możliwościami otrzymywania odpowiednich zleceń ze strony zainteresowanych instytucji publicznych, organizacji społecznych czy fundacji (owo uwarunkowanie jest – rzecz jasna – bezpośrednią konsekwencją nieposiadania przez PRRE jakichkolwiek stałych źródeł finansowych, co oczywiście rzutować musiało i musi na zasięg i skuteczność jej działalności). Powyższy stan rzeczy przyczynił się do wyodrębnienia organizacyjnego całej sfery działalności analityczno-studialnej, dotyczącej np. problematyki integracyjnej oraz zagadnień strukturalnych UE, a wymagającej od uczestników takich programów niezbędnych kompetencji i kwalifikacji. Wyraziło się to m.in. w całkowicie odrębnym funkcjonowaniu elitarnych programów Fundacji (konwersatoria, spotkania fundacyjnego Klubu) itd., które przyciągały i przyciągają jedynie rozbudzoną intelektualnie część młodzieży związanej z RE. Równocześnie ruch młodzieżowy w PRRE, zależnie od możliwości i zdobywanych środków, rozwijał i rozwija różne specyficzne formy działalności w sferze informacyjnej, edukacyjno-formacyjnej, organizacyjnej itd., przeznaczone np. dla środowisk młodych dziennikarzy lokalnych i regionalnych, młodych nauczycieli wybranych szkół, młodych przedstawicieli samorządu terytorialnego czy młodzieży studenckiej.

Ruch Europejski, zorganizowany w Polsce w czterdzieści kilka lat po narodzinach Międzynarodowego Ruchu Europejskiego na Zachodzie, wciąż jeszcze znajduje się w fazie rozwoju. Jednakże powstające spontanicznie, w wielu miejscach kraju, społeczne kluby czy organizacje proeuropejskie, które skupiają się stopniowo w ramach Polskiej Rady, wpisują się w coraz szersze działania różnych polskich kręgów i środowisk społecznych na rzecz integracji europejskiej.

Od początku 1996 r. Fundacja "Polska w Europie" wspólnie z Katolickim Biurem Informacji i Inicjatyw Europejskich (OCIPE) prowadziła paroletnie seminarium pt. "Polska w systemie międzynarodowym – problemy integracji i bezpieczeństwa". Uczestniczyli w nim wybrani eksperci młodej generacji, zajmujący zawodowo się problematyką międzynarodową w różnych instytucjach naukowych i administracyjnych państwowych i społecznych. Celem seminarium była wzajemna konfrontacja poglądów oraz ujednolicenie aparatu pojęciowego dotyczącego problemów integracji europejskiej i bezpieczeństwa międzynarodowego. Seminarium stanowiło forum swobodnej wymiany myśli na temat międzynarodowych uwarunkowań polskiej polityki zagranicznej. Zamknęło się odrębnymi publikacjami książkowymi, zredagowanymi przez Jacka CZAPUTOWICZA, pt. "Bezpieczeństwo europejskie. Koncepcje, instytucje, implikacje dla Polski", Warszawa 1997 oraz "Integracja europejska. Implikacje dla Polski", Kraków 1999.

Ostatnie lata – schyłek XX wieku i początek XXI wieku – charakteryzują się koncentracją stałych działań Fundacji "Polska w Europie" na dwóch podstawowych sprawach :

kontynuacji organizowania zebrań Konwersatorium politologicznego w odstępach 1 – 2 miesięcznych, poświęconych wybranym kwestiom międzynarodowym wymagającym analizy diagnostycznej;
dalszemu wydawaniu co 3 – 4 miesiące Zeszytów "Polska w Europie".

Ponieważ nieprzerwanie od 10 lat realizowana jest zasada publikowania w poszczególnych Zeszytach materiałów (referatów i ważniejszych głosów w dyskusji) z kilku ostatnich zebrań Konwersatorium, obie formy aktywności Fundacji mogą być – w pewnym sensie – traktowane łącznie. Tak też są traktowane przez organizacje czy instytucje (ostatnio Urząd Komitetu Integracji Europejskiej), które mają możliwość finansowania (co kilka numerów) tego kompleksowego projektu wydawniczego.

Można powiedzieć, że przegląd tytułów tych spotkań prowadzi nas przez historię wydarzeń międzynarodowych ostatnich lat. Pozwala ponadto spokojnie ocenić, w jakim stopniu polityka programowa towarzyszyła i obrazowała przebieg najnowszej historii, zwłaszcza na obszarze europejskim i euroatlantyckim oraz – z drugiej strony – czy owo obrazowanie i analizowanie procesów zachodzących w polityce międzynarodowej, dokonywane podczas naszych zebrań przez autorów najbardziej kompetentnych i obiektywnych – sprawdza się po kilku latach. Pozytywna odpowiedź na te kwestie zweryfikuje aktualność przyjętych w tej dziedzinie założeń i zasad Fundacji.

Jako osoba odpowiedzialna w Zarządzie Fundacji za ten kierunek naszej działalności, uważam za konieczne wyrazić w tym miejscu swoją wielką wdzięczność naszym Kolegom fundacyjnym, Katarzynie KOŁODZIEJCZYK i Tadeuszowi CHABIERZE, za wytrwałą pomoc konsultacyjną i organizacyjną przy prowadzeniu Konwersatorium.

Zeszyty "Polska w Europie" są dobrze znane wszystkim uczestnikom Konwersatorium oraz wielu czytelnikom ze świata politycznego i świata dyplomatycznego – z organizacji społecznych, fundacji czy klubów proeuropejskich, uniwersytetów, instytutów, ośrodków badawczych oraz redakcji prasowych czy radiowych. Jest to miejsce właściwe, by – raz jeszcze – pożegnać naszego nieodżałowanego Kolegę i Przyjaciela, redaktora Eligiusza LASOTĘ, zmarłego 19 września 2001 r. To jego ogromnemu zaangażowaniu i wielkiej codziennej pracy w roli redaktora naczelnego Zeszyty zawdzięczały swój poziom, aktualność i relatywnie szeroki międzynarodowy zasięg. Cześć Jego pamięci!

Decyzją Zarządu Fundacji funkcję redaktora naczelnego objął obecnie nasz Kolega, członek Zarządu i współzałożyciel Fundacji – minister dr Jacek CZAPUTOWICZ.

Fundacja "Polska w Europie", stanowiąca bezpośrednią kontynuację Konwersatorium noszącego taką samą nazwę, cieszy się w naszym kraju opinią najstarszej fundacji proeuropejskiej. Biorąc ten fakt pod uwagę, Konwent Fundatorów wspólnie z Zarządem Fundacji jeszcze w 2000 r. podjął decyzję uroczystego uczczenia 15-lecia Konwersatorium i Fundacji "PwE", które kalendarzowo przypadało na okres zimowo-wiosenny 2001 r. Różnego rodzaju trudności organizacyjne spowodowały, że termin planowanych uroczystości rocznicowych został przesunięty o kilka miesięcy – na koniec roku 2001.

Zważywszy na rozpoczynający się najtrudniejszy i najbardziej dla polskiego Ruchu Europejskiego zobowiązujący ponadroczny okres przygotowań Polski do referendum przedakcesyjnego i do samej akcesji do UE, zdecydowano wykorzystać tę okazję dla miarodajnego przedstawiania i przedyskutowania podstawowych problemów dotyczących przyszłości zjednoczonej – po rozszerzeniu – Europy.

Głównym punktem programu jubileuszowego stała się w związku z tym Konferencja pt. "JUTRO EUROPY", zorganizowana w dniu 13 grudnia 2001 r. w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica w Warszawie z udziałem najwybitniejszych polskich ekspertów.

Po otwierającym Konferencję przemówieniu Prezesa Zarządu Fundacji "PwE" – Zygmunta SKÓRZYŃSKIEGO – charakterystykę kolejnych przekształceń naszej pierwotnej inicjatywy, a zwłaszcza ówczesną faktyczną rolę powstałego na jej gruncie parlamentarnego Ośrodka Studiów Międzynarodowych zarysował w swoim referacie Artur HAJNICZ.

W pierwszym panelu, któremu nadano tytuł "Jaki system polityczny zjednoczonej Europy?", głównymi referentami byli niedawni ministrowie: prof. Bronisław GEREMEK (MSZ) i dr Jacek SARYUSZ-WOLSKI (KIE), obaj cieszący się opinią jednych z najbardziej miarodajnych ekspertów w kraju. To niezwykle interesujące spotkanie, włącznie z debatą, było moderowane przez b. ministra spraw zagranicznych RP, Andrzeja OLECHOWSKIEGO.

Do drugiego panelu pt. "Przyszłość państw narodowych w zjednoczonej Europie" przyjęli zaproszenie polscy uczeni – historycy: profesorowie Andrzej AJNENKIEL, Anna WOLFF-POWĘSKA oraz powszechnie znani pisarze i publicyści: Stefan BRATKOWSKI i Bartłomiej SIENKIEWICZ. Debata zdobyła sobie wśród uczestników konferencj bardzo wysoką opinię.

W trzecim i ostatnim panelu "Perspektywy wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa" uczestniczyli byli ministrowie lub wiceministrowie obrony narodowej: Janusz ONYSZKIEWICZ, Bronisław KOMOROWSKI i Bogdan KLICH, a towarzyszył im członek parlamentarnych Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu i Senatu, również wieloletni członek Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy – senator Andrzej WIELOWIEYSKI, będący jednocześnie prezesem Polskiej Rady Ruchu Europejskiego. Można przyjąć, że spotkanie to ze względu na reprezentowany poziom kompetencji i doświadczeń referentów i dyskutantów stało się kolejnym sukcesem całej jubileuszowej Konferencji. Materiały ze wszystkich tych paneli publikowane są w kolejnych Zeszytach "Polska w Europie".

Podejmując temat "Jutro Europy" na Konferencji Jubileuszowej, nasza Fundacja rozpoczęła – w okresie przedakcesyjnym – nowy etap swojej działalności, poświęcony centralnym problemom przyszłej zjednoczonej Europy oraz trudnym kwestiom samego procesu polskiej akcesji.